Северна Македонија се соочува со сериозен и забрзан процес на стареење на населението, кој веќе создава силен притисок врз пензискиот систем, јавните финансии и системот на социјална грижа. Анализата на Државниот завод за ревизија покажува дека и покрај преземените мерки, системот не е доволно подготвен да одговори на овие демографски предизвици.
Пензискиот систем, иако функционален во однос на редовна исплата на пензии, станува сѐ повеќе зависен од државниот буџет. Во 2024 година, буџетските трансфери за пензии достигнале околу 690 милиони евра, а се очекува дополнително зголемување. Ова укажува на структурна нерамнотежа меѓу приходите од придонеси и расходите за пензии.
Истовремено, грижата за старите лица останува ограничена. Формалните услуги како домашна нега се достапни за помалку од 1% од лицата над 65 години, а во голем број општини тие воопшто не постојат. Поголемиот дел од товарот паѓа врз семејствата, што дополнително го зголемува ризикот од социјална исклученост.
Демографските проекции се особено загрижувачки: до 2055 година, над една третина од населението ќе биде постаро од 65 години, додека работоспособното население значително ќе се намали. Ова значи дека сѐ помал број работници ќе треба да издржуваат сѐ поголем број
Во споредба со соседните држави како Србија, Бугарија и Албанија, Северна Македонија има слични демографски трендови, но се издвојува по побавната институционална реакција:
- Србија и Бугарија веќе спроведуваат постепено зголемување на возраста за пензионирање и имаат поразвиени системи за долготрајна нега.
- Бугарија, како членка на ЕУ, користи европски фондови за развој на социјални услуги и инфраструктура за стари лица.
- Албанија се соочува со слични проблеми, но во последните години инвестира во проширување на социјалните услуги на локално ниво.
Во Северна Македонија, иако постојат стратегии, нивната имплементација е слаба и недоволно координирана, што создава дополнителен ризик за системот.
Во рамки на Европската Унија, стареењето на населението е исто така голем предизвик, но повеќето земји имаат поразвиени механизми за справување:
- ЕУ земјите имаат диверзифицирани пензиски системи и поголема вклученост на приватни фондови.
- Услугите за долготрајна нега се значително поразвиени и опфаќаат поголем дел од старото население.
- Постојат јасни стратегии со конкретни рокови, финансии и мерки за активна старост.
За разлика од тоа, Северна Македонија до скоро немаше активна национална стратегија за стари лица, а постојните политики се карактеризираат со недоволна ефикасност и ограничен опфат.
Стареењето на населението не е само демографски, туку и економски и социјален предизвик. Без навремени и сеопфатни реформи – како што се прилагодување на пензискиот систем, зголемување на капацитетите за грижа и подобра координација на институциите – Северна Македонија се соочува со сериозни ризици за одржливоста на јавните финансии и квалитетот на живот на старите лица.
Потребни се итни, координирани и долгорочни политики за да се ублажат последиците од оваа „тивка демографска криза“.
Н. Д.
