Над илјада граѓани со повраќање, дијареја, болки во желудникот, температура и омалаксаност побарале медицинска помош во гостиварската болница, водата од градскиот водовод е забранета за пиење, а надлежните откриле дека во главниот цевковод без одобрение била поставена пумпа која директно вбризгувала вода од реката Вардар.
Ова не е обичен комунален дефект.
Ова не е ниту недоразбирање што може да се затвори со соопштение дека „состојбата се следи“.
Ова е сомнение за масовно загрозување на здравјето на населението и пример како изгледа систем во кој граѓаните дознаваат дека можеби пиеле небезбедна вода дури откако болничките ходници ќе се наполнат со пациенти.
Агенцијата за храна и ветеринарство на 17 јули 2026 година официјално забрани употреба на водата од гостиварскиот водовод поради основано сомнение дека е загадена и небезбедна. При вонредниот надзор било утврдено дека во главниот цевковод, без одобрение, е поставена пумпа што директно вбризгувала вода од Вардар во системот за водоснабдување. Земени се мостри за лабораториско испитување, а забраната останува сè додека не се потврди дека водата е безбедна.
Општата болница во Гостивар соопшти дека во период од неколку дена околу 1.000 до 1.200 пациенти се јавиле со слични гастроинтестинални симптоми. Полицијата постапува по сомнение за кривично дело загадување на водата за пиење, но конечната причинско-последична врска меѓу водата и здравствените проблеми треба да ја потврдат лабораториските и епидемиолошките анализи.
Токму затоа одговорното известување во овој момент не смее да тврди дека сите пациенти се дефинитивно затруени од водата. Но, уште помалку смее да го минимизира фактот дека државен орган утврдил недозволено вбризгување речна вода во главниот водовод и поради тоа ја забранил нејзината употреба.
Кој дал наредба да се постави пумпата?
Најважното прашање не е само што ќе покажат примероците.
Кој донел одлука да се постави пумпа без одобрение? Кој знаел дека вода од Вардар се внесува директно во водоснабдителниот систем? Колку време работела пумпата? Од која точна локација била црпена водата? Дали претходно бил испитан нејзиниот микробиолошки и хемиски состав? Дали постоела физичка можност за мешање со фекални, комунални или други отпадни води? Кој бил должен да ја контролира постројката и зошто не ја открил интервенцијата пред да се појават стотици пациенти? Дали постојат дневници за работа, технички налози, записи од надзор, снимки од камери, лабораториски резултати и интерна комуникација меѓу јавното претпријатие и Општината?
Тоа не се прашања што треба да се остават за некоја идна прес-конференција. Тоа се информации од непосредно значење за животот и здравјето на населението.
Градоначалникот Валбон Лимани изјави дека досегашните редовни анализи покажувале параметри во дозволените граници и дека сè уште нема официјален медицински или лабораториски доказ дека водата ги предизвикала здравствените проблеми. Тој побара да не се шират непроверени информации и најави јавно објавување на резултатите.
Но, оваа одбрана не го одговара суштинското прашање: ако редовните мостри биле исправни, како надлежните не забележале дека во главниот цевковод е поставена пумпа без дозвола?
Редовна анализа од една точка и во еден момент не може да биде алиби за недозволена интервенција во системот. Особено ако не се знае кога пумпата била вклучувана, колку време работела и од каде точно црпела вода.
Водата за пиење не е локален политички плен
Јавниот водовод не е приватна инсталација на директор, градоначалник или политичка партија.
Тој е систем од критична јавна инфраструктура. Секоја интервенција во него мора да биде стручно проектирана, законски одобрена, санитарно контролирана и документирана.
Доколку се потврди дека пумпата била поставена со цел да се зголеми притисокот поради недостиг од вода, тоа нема да биде олеснителна околност. Напротив, ќе покаже дека комунален проблем бил „решаван“ со постапка што можела да го изложи цел град на ризик.
Нискиот притисок не се решава со внесување непроверена речна вода во цевките.
Недостигот од вода не дава дозвола да се прескокнат здравствените, техничките и законските стандарди.
Ниту една политичка или комунална цел не е поважна од безбедноста на водата што ја пијат децата, болните, бремените жени и старите лица.
Каде е тука Архуската конвенција?
Архуската конвенција се темели на три права: пристап до информации за животната средина, учество на јавноста во донесувањето одлуки и пристап до правда кога еколошките закони и правата на граѓаните се повредени.
Северна Македонија ја ратификувала Конвенцијата во 1999 година, а ратификуваните меѓународни договори се дел од внатрешниот правен поредок. Тоа значи дека Архуската конвенција не е политичка препорака што институциите можат доброволно да ја применуваат или да ја игнорираат.
Во случајот со Гостивар, нејзиниот прв столб – пристапот до информации – е најдиректно активиран.
Граѓаните имаат право веднаш да ги добијат: резултатите од сите редовни и вонредни анализи на водата; точните места и времето на земање на мострите; списокот на испитани бактерии, вируси, паразити и хемиски параметри; информацијата кога била поставена пумпата и колку време работела; техничката документација и евентуалните одобренија; службените записници од АХВ, Министерството за животна средина, полицијата и обвинителството, во рамките дозволени со истрагата; податоците за тоа кој управувал со пумпата и кој го контролирал водоводниот систем; епидемиолошките податоци за бројот, возраста и територијалната распределба на пациентите, без откривање лични податоци; мерките што се преземаат за обезбедување безбедна вода за населението.
Архуската конвенција не се исцрпува со одговарање на поединечно барање по 20 или 30 дена. Нејзиниот информативен столб опфаќа и активна обврска на институциите самите да ги собираат, ажурираат и јавно да ги објавуваат информациите за животната средина.
Кога постои непосреден ризик за здравјето, институциите не смеат да чекаат граѓаните, новинарите или невладините организации да поднесуваат посебни барања.
Тие мора да информираат брзо, целосно, разбирливо и на сите јазици што ги користи локалното население.
Соопштение од три реченици не е транспарентност
Објавувањето дека водата е забранета е неопходно, но не е доволно.
Граѓаните мора да знаат дали водата смее да се користи за туширање, миење раце, перење облека, миење садови, подготовка на храна, миење овошје и зеленчук или за давање на домашни животни.
Мора да биде објаснето дали зовривањето ја прави безбедна. Ако постои сомнение за хемиско загадување, зовривањето не мора да помогне, а кај некои загадувачи може дополнително да ја зголеми нивната концентрација.
Мора да се соопшти каде и кога ќе се дели безбедна вода, кој има приоритет и што се прави за училиштата, градинките, болницата, рестораните, пекарниците и производителите на храна.
Доколку институциите само кажат „не пијте ја водата“ без практични насоки, тие формално предупредиле, но не го исполниле целосно правото на населението да биде заштитено.
Вториот столб на Архуската конвенција е учеството на јавноста во одлуките што можат да влијаат врз животната средина и здравјето.
Доколку внесувањето речна вода во водоснабдителниот систем било планирана или подолго применувана мерка, јавноста мора да знае: дали постоела официјална одлука; која институција ја донела; врз основа на која стручна процена; дали биле консултирани здравствените и еколошките органи; дали бил проценет ризикот; и зошто граѓаните не биле информирани.
Не може одлука што потенцијално влијае врз водата на десетици илјади луѓе да се носи зад затворени врати, а јавноста да биде известена дури кога ќе се појави здравствена криза.
Доколку, пак, немало никаква одлука, тогаш случајот е уште посериозен: тоа би значело дека критичната инфраструктура можела да биде изменета неформално, без контрола и без институционален траг.
Правото на правда не смее да заврши со „истрагата е во тек“
Архуската конвенција бара граѓаните и организациите да имаат пристап до управни или судски постапки против дејства и пропусти на јавните органи или приватните лица што го прекршуваат правото од областа на животната средина.
Тоа во случајот со Гостивар значи дека мора да се испита не само кој физички ја поставил пумпата, туку и: кој ја наредил интервенцијата; кој ја одобрил или премолчено ја дозволил; кој бил должен да врши надзор; дали некој прикривал информации; дали биле фалсификувани или нецелосно водени службени записи; дали навреме биле пријавени здравствените проблеми; и дали доцнењето на институциите придонело за изложување на поголем број луѓе.
Одговорноста не смее да заврши кај работникот што го притиснал копчето.
Ако постоел налог од раководно лице, политички притисок или организирано заобиколување на процедурите, истрагата мора да стигне до врвот на синџирот на одлучување.
Исто така, на граѓаните што претрпеле здравствена или материјална штета мора да им биде овозможено да бараат надомест. Тоа може да ги опфати трошоците за лекување, набавка на флаширана вода, изгубена заработувачка и други докажливи последици.
Кој ќе ја плати флашираната вода?
Кога јавниот водовод станува небезбеден, товарот најчесто веднаш се префрла врз граѓаните.
Семејствата купуваат флаширана вода. Угостителите и малите производители трпат загуби. Ранливите лица зависат од туѓа помош. Луѓето со ниски приходи се принудени дополнително да плаќаат за нешто за кое веќе плаќаат преку сметките за вода.
Тоа е еколошка и социјална неправда.
Општината и надлежните јавни претпријатија мора да обезбедат бесплатна и достапна безбедна вода, со јасни пунктови и редовно снабдување, особено за болницата, градинките, старите лица, лицата со попреченост и сиромашните семејства.
Не е прифатливо институционалниот пропуст да го плаќаат граѓаните двапати: прво со здравјето, а потоа и со сопствени пари.
Надлежните институции мора да воспостават единствена јавно достапна страница на која во реално време ќе се објавуваат сите релевантни информации.
Не политички изјави од различни страни, туку документи.
Секој лабораториски резултат треба да биде објавен целосно, со датум, час, локација на мострата, метод на испитување и референтни вредности.
Треба да се објави карта на водоводната мрежа со точката каде што била поставена пумпата, без детали што би ја загрозиле безбедноста на системот.
Треба да се објави хронологија: кога се појавиле првите пациенти, кога болницата ги известила здравствените власти, кога била пријавена пумпата, кога бил извршен надзорот и кога била донесена забраната.
Само така јавноста ќе може да оцени дали институциите реагирале навреме или дејствувале дури откако проблемот станал невозможно да се сокрие.
Не е доволно водата утре да биде чиста
Дури и доколку новите анализи покажат дека водата во моментот е безбедна, тоа нема автоматски да го затвори случајот.
Една чиста мостра не го брише можниот претходен период на изложеност.
Мора да се утврди каква била водата во деновите кога се појавувале симптомите, кога работела пумпата и кога граѓаните ја користеле без предупредување.
Мора да се анализираат и медицинските примероци од пациентите, да се утврди дали постои заеднички причинител и да се споредат резултатите со оние од водата.
Доколку не може со сигурност да се докаже причинската врска, јавноста мора да добие прецизно објаснување зошто. Не смее недостигот од навремени мостри или институционалното доцнење подоцна да се користи како доказ дека загадување немало.
Архуската конвенција се тестира во криза, не на работилница
Институциите во Македонија често зборуваат за Архуската конвенција на конференции, во стратегии и во донаторски проекти.
Но нејзината вистинска вредност се гледа токму сега, во Гостивар.
Дали граѓаните ќе ги добијат сите информации или само политички селектирани детали?
Дали документите ќе бидат објавени доброволно или новинарите ќе мора да ги бараат со месеци?
Дали ќе се утврди индивидуална и институционална одговорност?
Дали граѓаните ќе можат ефективно да бараат правда и надомест?
Дали ќе бидат вклучени во одлучувањето за идното управување и контролирање на водоводот?
Ако одговорот е не, тогаш Македонија можеби ја има ратификувано Архуската конвенција на хартија, но не ја применува таму каде што е најпотребна – кај чешмата од која граѓаните пијат вода.
Водата е човеково право, а не услуга што се користи на сопствен ризик
Граѓаните немаат обврска секое утро да се прашуваат дали водата од нивната чешма е безбедна.
Таа обврска ја имаат институциите.
Тие мора да обезбедат контролиран систем, навремено предупредување, целосни информации и одговорност кога ќе се направи пропуст.
Во Гостивар не е загрозена само довербата во едно јавно претпријатие. Загрозена е довербата во целиот систем што треба да гарантира дека основната животна потреба – водата – нема да се претвори во извор на болест.
Лабораториските резултати ќе покажат што имало во мострите.
Но, фактот дека без одобрение била поставена пумпа во главниот водовод веќе покажува нешто друго: колку лесно јавниот интерес може да биде ставен на ризик кога контролата молчи, процедурите се заобиколуваат, а граѓаните последни дознаваат што тече низ нивните чешми.
За објава би го задржала внимателниот израз „сомнение за масовно труење“, додека не бидат објавени официјалните лабораториски и епидемиолошки резултати.
Н.Доковска
