Пишува: Наташа Доковска
На Македонија не ѝ се заканува казна од УНЕСКО, туку пресуда за долгогодишното институционално беззаконие
Охридскиот Регион се наоѓа пред најсериозното предупредување откако пред речиси половина век беше впишан на Листата на светското наследство. Во официјалниот предлог подготвен за 48. седница на Комитетот за светско наследство, која ќе се одржи од 19 до 29 јули 2026 година во Бусан, Јужна Кореја, се предлага природното и културното наследство на Охридскиот Регион да биде ставено на Листата на светско наследство во опасност.
Ова сè уште не е конечна одлука. Но, ниту е сензационалистичка закана, ниту дипломатски притисок што може да се отстрани со уште едно соопштение, ветување или фотографирање на владина делегација во Париз.
Предлогот е резултат на повеќегодишно институционално неодговорно однесување, урбанистички хаос, дивоградби, загадување, спорна туристичка експанзија и упорно одложување на обврските што Македонија одамна ги презела.
УНЕСКО во својот најнов извештај оценува дека, и покрај одредени активности, напредокот во спроведувањето на претходните одлуки и препораките од мониторинг-мисиите останува ограничен, поради што Охридскиот Регион и натаму е во „исклучително ранлива состојба“.
Тоа е дипломатски јазик за една многу поедноставна вистина: државата имала време, препораки, експертска помош и меѓународна поддршка, но немала политичка волја да го сопре уништувањето.
Што точно ѝ забележува УНЕСКО на Македонија?
Најтешката критика не е дека ништо не било најавено, туку дека премногу работи останале само најави, нацрт-закони и процедури без јасен крај.
Во извештајот се констатира дека сè уште не е изработена сеопфатна Стратегиска оцена на влијанието врз животната средина, која треба да ги анализира кумулативните последици од инфраструктурните, урбанистичките и туристичките проекти врз исклучителната универзална вредност на регионот.
Оваа оцена не е бирократски документ. Таа треба да покаже колку Охрид може да издржи пред изградбата, сообраќајот, хотелите, канализацијата, отпадот и масовниот туризам трајно да го променат езерото и неговиот крајбрежен појас.
УНЕСКО предупредува дека напредокот во справувањето со дивоградбите е ограничен и дека не е јасно дали во разгледуваниот период воопшто била отстранета некоја од спорните градби.
Со други зборови, институциите со години изработуваат регистри, комисии, списоци и правни мислења, но бетонските објекти остануваат таму каде што биле.
Особено се издвојува случајот со хотелот во Лагадин, на околу 50 метри од езерскиот брег. УНЕСКО потсетува дека мисиите од 2020 и 2024 година препорачале негово уривање, додека најновиот извештај го наведува како пример за постојаните слабости во спроведувањето на законите.
Тоа е можеби најдобрата слика на македонскиот однос кон Охрид: објектот прво добива документи, потоа институциите утврдуваат дека не е усогласен со прописите, а на крајот никој не презема конечна одговорност.
Студенчишкото Блато сè уште чека вистинска заштита
Со години се најавува прогласување на Студенчишкото Блато за парк на природата, а Охридското Езеро за споменик на природата. Овие клучни правни инструменти, кои според УНЕСКО се очекуваат уште од 2021 година, сè уште не се целосно усвоени и применети.
Истовремено продолжува изградбата на комплексот „Горица 3“, иако УНЕСКО повторно бара запирање на активностите поради обемот на проектот и можните негативни влијанија врз светското наследство.
Апсурдот е очигледен: државата подготвува закон за заштита на блатото, додека во неговата непосредна околина дозволува развој што може дополнително да го загрози.
Заштитата на природата не се докажува со наслов на нацрт-закон, туку со багер што е запрен навреме.
Колекторот доцни, загадувањето не чека
УНЕСКО укажува и на бавниот напредок во управувањето со отпадните води и отпадот. Загадувањето продолжува да го притиска езерскиот екосистем, додека клучни инфраструктурни проекти доцнат.
Посебно се наведува значителното доцнење на колекторскиот систем во Општина Струга. Државите се повикуваат да обезбедат финансии и да ја забрзаат изградбата на канализациската, колекторската и депониската инфраструктура.
Охридското Езеро не се уништува само со големи хотели и дивоградби. Тоа се уништува и со секој непречистен испуст, со секоја нефункционална канализација и со секоја година во која инфраструктурата се одложува, а туристичкиот притисок расте.
Што сепак е преземено?
Не е точно дека во изминатиот период немало никакви активности.
Во Македонија е воспоставено Централно координативно тело предводено од министерот за култура и туризам. Подготвени се нацрт-закони за прогласување на Охридското Езеро за споменик на природата и на Студенчишкото Блато за парк на природата. Во тек се измени на законите за управување со регионот и за заштита на старото градско јадро.
Воведен е и двегодишен мораториум на одредени заштитно-конзерваторски услови до донесувањето на 19 нови детални урбанистички планови. Започнати се активности за усогласување на Генералниот урбанистички план на Охрид, а во ноември 2025 година била издадена наредба за запирање на изградбата на хотелот во Лагадин.
Позитивно се оценуваат и активностите во Националниот парк „Галичица“, предлогот 75 проценти од паркот да бидат под строг режим на заштита и активно управување, подготовката на план за посетители, ограничувањето на движењето со теренски возила, научното следење на охридската пастрмка и завршувањето на пренасочувањето на реката Сатеска.
Но, главниот проблем е што најголемиот дел од мерките се во фаза на подготовка, усогласување, најава или идно спроведување.
УНЕСКО не го оценува бројот на одржани состаноци, туку резултатите на терен.
А резултатите сè уште не се доволни.
Што значи „Листа на светско наследство во опасност“?
Во јавноста често погрешно се користи изразот „црна листа“. УНЕСКО официјално ја нарекува Листа на светско наследство во опасност.
Ставањето на Охрид на оваа листа не значи автоматско губење на статусот на светско наследство. Напротив, формалната цел е да се алармира меѓународната заедница, да се мобилизира стручна и финансиска поддршка и заедно со државата да се утврдат конкретни корективни мерки и рокови.
Тоа, меѓутоа, не е никакво признание. Тоа е јавна меѓународна констатација дека државата не успева соодветно да го заштити сопственото наследство.
Доколку предлогот биде усвоен, Македонија и Албанија ќе треба заеднички да утврдат каква состојба мора да се постигне за Охридскиот Регион да биде отстранет од Листата во опасност. Ќе мора да подготват единствен сет корективни мерки, прецизни рокови и редовни извештаи за нивното спроведување.
Тоа значи засилен меѓународен надзор, постојани проверки и далеку помал простор институциите да ги прикриваат пропустите зад административни фрази.
Дали веднаш ќе се намали бројот на туристи?
Нема автоматска забрана за туристи, затворање на градот или суспензија на меѓународното финансирање. Но, штетата врз угледот може да биде сериозна.
Охрид со децении се промовира како еден од ретките региони во светот заштитени и поради природните и поради културните вредности. Ознаката „светско наследство во опасност“ испраќа порака дека токму оние вредности со кои градот се рекламира се под закана.
За дел од посетителите тоа може да предизвика интерес, но за туристичките оператори, инвеститорите што се придржуваат до еколошки стандарди и меѓународните партнери претставува репутациски ризик.
Може да следуваат построги услови за инфраструктурни и градежни проекти, повеќе процени на влијанието, ограничување или стопирање на несоодветни зафати и поголем притисок врз општините и централната власт.
Тоа не е аргумент против заштитата. Напротив, тоа е цената на долгогодишното одложување на заштитата.
Дали Охрид може целосно да го изгуби статусот?
Да, но не веднаш и не автоматски.
Доколку еден локалитет трајно ги изгуби својствата поради кои бил впишан на Листата на светско наследство, Комитетот може целосно да го избрише од листата.
Тоа е крајната и најтешка мерка.
Во историјата на Конвенцијата тоа се случило само трипати.
Долината на Елба во Дрезден, Германија, беше избришана во 2009 година поради изградба на мост со четири ленти низ заштитениот културен пејзаж. Комитетот оцени дека мостот ја нарушил исклучителната универзална вредност поради која регионот бил заштитен.
Ливерпул – поморскиот трговски град во Велика Британија – го изгуби статусот во 2021 година. Причината беше долгорочната изградба и трансформација на пристанишниот простор, вклучително и проектот „Liverpool Waters“, што довеле до неповратно губење на карактеристиките на историскиот градски пејзаж.
Светилиштето на арапскиот орикс во Оман беше избришано во 2007 година, откако државата значително ја намали заштитената површина, а популацијата на ориксот драматично се намали поради ловокрадство и деградација на живеалиштата.
Овие примери покажуваат дека УНЕСКО не го одзема статусот поради една административна грешка. Тоа се случува кога државата, и покрај повеќегодишните предупредувања, дозволува вредностите поради кои локалитетот бил признат да бидат неповратно уништени.
Токму затоа случајот со Охрид е толку сериозен.
Најголемата загуба нема да биде логото на УНЕСКО
Доколку некогаш Охрид целосно го изгуби статусот, Македонија ќе го изгуби правото регионот да го промовира како светско наследство на УНЕСКО. Ќе претрпи огромен дипломатски и репутациски пораз, а ударот врз одржливиот туризам, меѓународната соработка и пристапот до специјализирана помош може да биде значителен.
Но, најголемата загуба нема да биде симнувањето на логото од туристичките брошури.
Вистинската загуба би била исчезнувањето на вредностите што го прават Охрид единствен: чистото и древно езеро, ендемичниот жив свет, природниот крајбрежен појас, Студенчишкото Блато, старото градско јадро, визурите кон езерото, традиционалната архитектура и историската врска меѓу градот, водата и планината.
Кога еднаш ќе се бетонира крајбрежјето, кога ќе се уништи мочуриштето, кога ќе се загадат живеалиштата и кога историскиот пејзаж ќе се претвори во низа хотели и станбени комплекси, ниту една дипломатска офанзива не може да го врати изгубеното.
УНЕСКО не го загрозува Охрид – го загрозуваат оние што го „развиваат“ без граници
Македонските власти со години реагираат на предупредувањата на УНЕСКО како на проблем во односите со јавноста. Се формираат комисии пред седници, се најавуваат закони пред доаѓање на мисии, а секоја одложена одлука се претставува како дипломатска победа.
Но, продолжувањето на рокот не е победа ако во меѓувреме продолжува истата практика.
Охрид не е загрозен затоа што УНЕСКО е престрого. Загрозен е затоа што институциите со години се попустливи кон инвеститорите, селективни кон дивоградбите и неодговорни кон јавниот интерес.
Не може истовремено да се повикуваме на светското наследство и да дозволуваме изградба што го уништува.
Не може езерото да биде национална гордост само во туристичките реклами, а пречка кога треба да се ограничи профитот.
Не може секоја власт да тврди дека проблемите ги наследила, додека зад себе остава нови спорни планови, нови објекти и нови одложени обврски.
Одлуката во Бусан ќе покаже дали меѓународната заедница сè уште верува дека Македонија и Албанија самостојно можат да го сопрат уништувањето или е потребен засилен режим на надзор.
Но, независно од гласањето, пресудата веќе е содржана во документите: напредокот е ограничен, заканите се повторуваат, а времето за празни ветувања е потрошено.
Охрид сè уште не го изгубил статусот на светско наследство.
Но, со секоја дивоградба што не се урива, со секој закон што останува во фиока и со секој проект што се одобрува без сериозна процена, државата покажува дека е подготвена да го ризикува.
Клучната фактографска основа е најновиот документ на УНЕСКО од 13 јули 2026 година, во кој официјално се предлага впишување на Охридскиот Регион на Листата во опасност. Во него се наведени ограничениот напредок, дивоградбите, Лагадин, „Горица 3“, доцнењето на колекторот, неусвоената заштита на езерото и Студенчишкото Блато и недостигот од сеопфатна стратегиска оцена.
УНЕСКО нагласува дека Листата во опасност служи за мобилизирање меѓународна поддршка и корективни мерки, а не претставува автоматско бришење од Светската листа. Примерите со Дрезден и Ливерпул покажуваат дека целосното губење на статусот следува кога развојните проекти предизвикуваат неповратна загуба на исклучителната универзална вредност.
