Иако готовината сè уште не е исчезната од секојдневниот живот, сепак брзо ја губи својата важност. Низ целата еврозона, граѓаните сè повеќе користат картички, паметни телефони и апликации за плаќање за да вршат плаќања, додека физичките пари, банкнотите и монетите, играат помала улога во секојдневните трансакции, пренесува хрватски „Индекс“.
За Европската централна банка (ЕЦБ), оваа дигитална трансформација поставува клучно прашање: како да се зачува улогата на јавните пари во свет кој се движи кон безготовински плаќања? Нивниот одговор е дигиталното евро – дигитална валута на централната банка дизајнирана да функционира како готовина, но во дигитална форма, пишува „Евроњуз“.
„Главната причина за издавање дигитално евро е да се зачуваат предностите на готовината во дигиталното доба“, рече Пјеро Чиполоне, член на Извршниот одбор на ЕЦБ, во јули: „За да го направиме ова, треба да ги дополниме физичките готовина со дигитална форма на готовина“.
Готовината е едноставна и универзално прифатена. Не бара банкарска сметка, нема скриени трошоци, а вашата историја на плаќања останува ваша. Од друга страна, повеќето дигитални плаќања денес се вршат преку приватни компании.
Иако картичките се практични, тие се дел од комерцијален систем во кој трансакциите одат преку приватни мрежи кои ги следат податоците, наплаќаат такси на трговците и можат да ги исклучат луѓето без банкарска сметка.
Голем дел од нашите трошоци денес се потпираат на системи управувани од американски компании за картички или апликации од технолошки компании. „Она што е особено загрижувачко во Европа е тоа што празнината што ја остави падот на готовината ја пополнуваат неевропски решенија за плаќање“, рече Чиполоне.
Без дигитално евро, ЕЦБ ризикува да ја изгуби својата клучна улога во секојдневните трансакции. Помеѓу 2019 и 2024 година, уделот на готовината во плаќањата низ еврозоната падна од 68% на 40% според бројот на трансакции и од 40% на само 24% според вредноста.
„Неможноста да се користи физичка готовина за онлајн трансакции или за дигитални плаќања на местото на продажба нè лишува од клучна опција за плаќање“, рече Чиполоне, предупредувајќи дека ова ја намалува отпорноста, конкуренцијата, суверенитетот и на крајот, слободата на потрошувачите да изберат како ќе платат.
Доколку ЕЦБ не дејствува, зависноста од приватни, честопати неевропски даватели на услуги за плаќање само ќе расте, а со тоа и ризикот за монетарниот суверенитет. Дигиталното евро би обезбедило парите на централната банка да останат релевантни во секојдневниот живот на граѓаните.
И покрај трендовите, многу мали бизниси и потрошувачи сè уште преферираат готовина. Според Голдман Сакс, речиси 30% од малите и средни претпријатија во еврозоната преферираат готовина, при што тој процент се зголемува на над 50% во Австрија и речиси 40% во Италија.
Економистот Филипо Тадеи предупредува дека без стандардизирана јавна платформа како дигиталното евро, Европа ризикува да биде доминирана од приватни и странски системи. „Доколку ЕУ не создаде стандардизирана платформа со користење на дигитално евро, ризикуваме приватни пари и доминација на странски системи.“
Ова би ги направило парите на централната банка помалку релевантни. Дигиталното евро би можело да ја зголеми конкуренцијата и иновациите, а би функционирало и офлајн, нудејќи безбедни плаќања во кризни ситуации како што се прекини на електричната енергија.
Како би функционирало дигиталното евро?
Корисниците би пристапувале до дигиталното евро преку дигитален паричник, веројатно преку нивната банка или јавен орган. Плаќањата би биле моментални, бесплатни и достапни онлајн и офлајн. Средствата би можеле да се депонираат од банкарска сметка или во готово, а би имало ограничувања за задржување за да се спречи одлив на пари од банките.
Клучно е што ЕЦБ нема да може да ги следи индивидуалните купувања или личните податоци на клиентите, ефикасно заштитувајќи ја приватноста на корисниците. Дигиталното евро секогаш би вредело исто колку и готовинското евро.
За примената на дигиталното евро ќе треба да се почека. ЕЦБ моментално е во подготвителна фаза што ќе трае до октомври 2025 година. Одлуката дали да се продолжи со проектот ќе следи потоа, но само откако ќе заврши законодавниот процес.
„Се надеваме дека ќе ги имаме сите политички и правни одлуки на сила многу рано следната година“, рече Чиполоне во мај. Дури и со зелено светло, развојот ќе трае две до три години, што значи дека е реално да се очекува воведување помеѓу 2027 и 2029 година.
Иако често се шпекулира за влијанието на дигиталните валути врз доминацијата на американскиот долар, ЕЦБ нагласува дека дигиталното евро не е геополитички инструмент, туку средство за малопродажни плаќања во Европа, пренесува „Новости“. Доларот сè уште доминира во светската трговија и финансии благодарение на довербата и глобалните мрежи, но дигиталното евро би можело да ја зајакне единствената валута во самата Европа. А.Р.
