Пишува: Наташа Доковска
Секоја година кога низ улиците на Скопје поминува Парадата на гордоста, повторно се отвораат истите дебати. Дали е потребна? Дали е прегласна? Дали е провокација? Дали е празник? Одговорите се различни, зависно од вредностите, искуствата и убедувањата на секој поединец. Но, можеби најважното прашање е што всушност ни кажува Прајдот за нас самите и за општеството во кое живееме.
Во јавноста често се создава впечаток дека Прајдот е настан кој ги дели луѓето на две спротивставени страни. Едните го поддржуваат безрезервно, другите го осудуваат. Но, реалноста е многу посложена. Повеќето граѓани се наоѓаат некаде помеѓу. Тие можеби не учествуваат на маршот, можеби не ги следат активностите на ЛГБТИ заедницата, но истовремено сметаат дека секој човек заслужува достоинство, безбедност и почитување.
Токму во тоа се крие и суштината на Прајдот. Тој не е само прослава на различноста, туку и потсетник дека човековите права не се резервирани за одредена група луѓе. Тие се универзални. Не затоа што некој така одлучил, туку затоа што секој човек има право да живее без страв од навреди, дискриминација или насилство.
Во Македонија често зборуваме за европски вредности, за демократија и за владеење на правото. Но овие поими не се мерат само преку закони и институции. Тие се гледаат и во секојдневниот живот, во начинот на кој се однесуваме кон оние што се различни од нас. Вистинската сила на една демократија не се покажува кога ги штити оние што се мнозинство, туку кога обезбедува простор и сигурност за оние што се малцинство.
Во таа смисла, Прајдот е повеќе од марш. Тој е симбол на правото на видливост. Во минатото, многу луѓе од ЛГБТИ заедницата живееја во страв да не бидат отфрлени од семејството, исмејувани во училиштето или дискриминирани на работното место. Денес ситуацијата е подобра отколку пред една или две децении, но предрасудите сè уште постојат. Затоа за многумина учеството на Прајдот не е прашање на политика, туку на лична слобода и самоприфаќање.
Секако, во едно демократско општество постои право и на несогласување. Никој не е обврзан да ги дели истите ставови за семејството, религијата или општествените вредности. Но постои разлика помеѓу несогласување и нетолеранција. Можно е да не се согласувате со нечии животни избори, а сепак да го почитувате неговото право да живее достоинствено. Токму таа граница е еден од најважните показатели за зрелоста на едно општество.
Особено загрижува фактот што во деновите околу Прајдот на социјалните мрежи повторно се појавуваат говор на омраза, навреди и повици за нетрпеливост. Во таквите моменти не станува збор само за став кон ЛГБТИ заедницата, туку за многу пошироко прашање – какво општество сакаме да бидеме. Говорот на омраза никогаш не останува ограничен само на една група. Денес е насочен кон луѓе поради нивната сексуална ориентација, утре може да биде насочен кон некого поради етничка припадност, вера, политичко убедување, попреченост или социјален статус. Затоа борбата против говорот на омраза не е привилегија на една заедница, туку обврска на секое демократско општество кое сака да ги заштити достоинството и безбедноста на своите граѓани.
Правото на слобода на изразување е една од темелните демократски вредности, но тоа не подразбира право на понижување, закани и поттикнување омраза кон други луѓе. Разликата помеѓу критика и омраза е јасна: критиката се однесува на идеи и ставови, додека омразата ги напаѓа луѓето поради тоа што се. Колку побрзо го разбереме тоа како општество, толку поблиску ќе бидеме до демократска култура во која несогласувањата се решаваат со аргументи, а не со навреди.
Последните години Македонија покажа дека може да направи исчекор во таа насока. Парадите на гордоста се одржуваат мирно, без поголеми инциденти, а институциите сè поотворено зборуваат за потребата од еднакви права и заштита од дискриминација. Тоа не значи дека сите проблеми се решени, ниту дека сите граѓани имаат ист став за овие прашања. Но значи дека постепено учиме да ги решаваме несогласувањата преку дијалог, а не преку омраза.
Особено во време кога светот е сè повеќе поделен по политички, етнички, верски и идеолошки линии, секој пример на мирно изразување на различноста има своја вредност. Прајдот може да биде можност да се потсетиме дека зад сите етикети стојат луѓе – наши соседи, колеги, роднини, пријатели. Луѓе кои имаат исти надежи, стравови и секојдневни грижи како и сите останати.
Не треба да се заборави ниту дека македонското општество и самото има искуство со барањето признание и почитување на сопствениот идентитет. Низ историјата често сме очекувале другите да ги разберат нашите специфики, нашите чувства и нашето право да бидеме тоа што сме. Токму затоа можеби треба полесно да разбереме зошто и другите бараат исто – не привилегии, туку прифаќање и еднаков третман.
Прајдот нема да ги реши сите општествени проблеми. Нема да ги намали економските тешкотии, нема да ги запре политичките поделби и нема преку ноќ да ги избрише предрасудите. Но може да придонесе за нешто многу важно – да потсети дека слободата и достоинството не се ограничен ресурс. Кога едни луѓе добиваат право да живеат без страв, тоа не значи дека другите губат нешто.
На крајот, вредноста на едно општество не се гледа во тоа колку сме слични, туку во тоа колку успешно живееме со нашите разлики. Зрелите демократии не се оние во кои сите мислат исто, туку оние во кои различните луѓе можат да живеат заедно во меѓусебна почит. Ако Македонија сака да биде такво општество, тогаш Прајдот треба да се гледа не како закана, туку како потсетник дека слободата има смисла само кога е достапна за сите.
Можеби токму затоа најважната порака од Парадата на гордоста не е содржана во знамињата, музиката или паролите. Таа се наоѓа во едноставната идеја дека секој човек, без разлика кој е и кого сака, заслужува да чекори низ својот град без страв и со крената глава. А тоа е вредност што би требало да ја поддржи секое демократско и хумано општество.
Прајдот ќе помине, како што поминува секоја година. Знамињата ќе се соберат, улиците ќе се вратат во секојдневниот ритам, а дебатите ќе стивнат. Но прашањето ќе остане: дали сме научиле нешто за себе? Не за ЛГБТИ заедницата, туку за нашата способност да живееме заедно и покрај разликите. Зашто вистинската мерка на едно демократско општество не е колку гласно ги слави своите слободи, туку колку доследно ги штити кога тие му се најнеудобни.
