Светот повторно се наоѓа на опасна пресвртница – можеби најризичната од крајот на Студената војна. Последните предупредувања дека дури до 20 држави би можеле да започнат развој на нуклеарно оружје не се само алармантна статистика, туку симптом на подлабока глобална криза: распаѓањето на системот за контрола на вооружувањето и растечката недоверба меѓу светските сили.
Имено, истекувањето на клучни договори како Новиот START ја отвори вратата за неконтролирано зголемување на нуклеарните арсенали. Соединетите Американски Држави и Русија, кои поседуваат најголем дел од светското нуклеарно оружје, веќе немаат обврзувачки ограничувања, што значи дека можат слободно да го зголемуваат својот потенцијал . Ова создава опасен преседан: кога најголемите сили ја напуштаат контролата, останатите држави добиваат сигнал дека нуклеарното оружје повторно станува „легитимен“ инструмент на безбедност.
Дополнително, современата геополитика ја комплицира ситуацијата. Покрај САД и Русија, Кина забрзано го проширува својот арсенал, а регионалните сили како Индија, Пакистан и Северна Кореја дополнително ја зголемуваат нестабилноста . Во ваков контекст, секое ново нуклеарно вооружување не е изолиран настан, туку дел од ланчана реакција – класичен безбедносен дилема каде што одбраната на едни се доживува како закана од други.
Најзагрижувачки е што експертите предупредуваат дека ризикот денес не е само намерна употреба на нуклеарно оружје, туку и случајна ескалација. Без механизми за транспарентност и доверба, како што ги обезбедуваа договорите, државите се принудени да дејствуваат врз „најлоши претпоставки“ за намерите на противникот . Историјата покажува дека токму таквите ситуации се најопасни.
Во ваков амбиент, се засилува и улогата на граѓанското општество. Меѓународни иницијативи како ICAN – добитник на Нобеловата награда за мир – активно работат на промоција на забрана на нуклеарното оружје и на подигање на свеста за неговите хуманитарни последици. Во регионот, слични вредности и цели промовираат и организации како НВОја „Новинари за човекови права“, кои преку едукација, дебати и јавни кампањи се обидуваат да ја вратат темата за нуклеарното разоружување во јавниот дискурс.
Но, реалноста е дека политичките одлуки сè повеќе се движат во спротивна насока. Наместо разоружување, светот инвестира стотици милијарди долари во модернизација на нуклеарните сили и развој на нови технологии, вклучувајќи хиперсонични ракети и напредни системи за доставување . Тоа не само што ја зголемува воената моќ, туку и ја намалува можноста за контрола и предвидливост.
Прашањето што се поставува не е дали ќе има нова нуклеарна трка – таа веќе започна. Прашањето е колку далеку ќе оди и дали меѓународната заедница ќе успее навреме да ја запре. Без нови договори, без доверба и без притисок од јавноста, сценариото во кое десетици држави се стремат кон нуклеарно оружје може да стане реалност.
А тогаш, ризикот повеќе нема да биде теоретски. Ќе стане глобална закана со непредвидливи последици за целото човештво.
Н.Доковска
