Разговара: Сунчица Уневска
Српската минисерија „Апсолутни сто“ на 59. Филмски фестивал во Карлови Вари, Чешка (од 4 до 12 јули), ја имаше својата светска премиера, која и покрај должината од шест епизоди, односно пет часа, помина одлично, со полна сала и со интересна дебата после тоа. Како што веќе известувавме од фестивалот, станува збор за минисерија која е инспирирана од веќе култниот дебитантски филм на Срдан Голубовиќ со истиот наслов, направен пред цели 25 години, и која е завршена пред две години, но во Србија сè уште не е прикажана.
Креатори на серијата се Срдан Голубовиќ и Иван Кнежевиќ, но, всушност, на оваа серија работи голема екипа, која успева да направи многу автентична серија, која првенствено, како што велат авторите, е многу поблиска до структурата на филм, отколку на телевизиска серија. Можеби затоа и се гледа во еден здив. Серијата е работена две години, по принцип на оние т.н. сценаристички соби, во кои се работело долго, макотрпно и интензивно за на крај да се добие нешто што навистина функционира одлично и што толку точно успева да го долови времето во кое живееме. За серијата во Карлови Вари разговарав со режисерот Срдан Голубовиќ и сценаристот Борис Гргуровиќ, кој го потпишува сценариото заедно со Иван Кнежевиќ, Љубица Луковиќ и Наџа Петровиќ.
ТЕХТ: Првото прашање секако би било, зошто се навративте на оваа приказна од пред 25 години и зошто решивте, воопшто, да се снима „Апсолутни сто“, сега како серија?
Срдан Голубовиќ: Мене прво ми беше чудна таа идеја да се снима серија „Апсолутни сто“, но по неколку дена размислување бев во фазон дека ова е всушност супер. А, зошто е супер? Па, затоа што околностите во кој филмот настана беа многу помалку комплексни отколку денешната стварност. Ние таму имавме еден непријател, тоа беше Милошевиќ, тоа беше тоа време, тој мрак, но тој непријател беше конкретен и видлив и беше јасно кој е непријател, додека во овој денешен свет, неолиберален, тој непријател е малку недофатлив, односно, од сите тие банкари, извршители и поради целиот систем, тој непријател како да нема лице и тогаш сфатив дека таа приказна во денешно време е дури посовремена од тогаш, и некако општествено уште поважна.
Инаку, серијата настана благодарејќи на двајца луѓе од продукцијата „Фајерфлај“, директорката и продуцентка Ивана Миковиќ и креативниот директор Бобан Јевтиќ. Тие се потрудија да ангажираат значајни филмски творци, да создадат сериозна содржина, имаа храбра визија да направат нешто вредно, нешто значајно за културата на земјата. „Фајерфлај“ настана во 2018 година и продуцираа голем број серии за српски Телеком, серии кои навистина имаа потреба на поинаков начин да зборуваат за стварноста, поотворено, похрабро, подиректно, поодговорно.
Се разбира, веднаш се наметнува прашањето за поврзаноста со филмот од 2001 година, колку е различна серијата, каков е пристапот, дали филмот беше инспиративниот момент, или се тргна од еден сосем поинаков агол?
Борис Гргуровиќ: Концептот на филмот, односно базичната замисла е таа, ние ја следиме девојката која е јуниорска првенка во стрелање како се подготвува за некое првенство, додека нејзиниот брат е хероински зависник, а татко и поранешен воен ветеран на кого му се заканува исфрлање од станот… Но, како што е времето изменето, така и непријателите денеска не се оние истите од филмот. Ако во филмот тоа беа некои бивши криминалци, истетовирани, отпадници, сега најголемите непријатели се банките, државните фирми… Сакавме низ тие шест епизоди да опфатиме што повеќе социјални теми во Србија денеска, но и не само во Србија.
Како, на пример, проблемот со воените ветерани, кои се сосем отфрлени од државата. Војната навистина беше будалаштина, но не можеш тие луѓе да ги испратиш во војна и сега да се однесуваш како да не постојат. Но, во ова време на либерален капитализам односот кон нив е многу негативен, како тие да се некои убијци, никој не ги сака. Кога беа протестите ветераните излегоа први и не поддржаа. Како што оди серијата од епизода во епизода многу се занимаваме и со проблемот на корупција. Полицијата е целосно корумпирана, во филмот го гледате инспекторот како секојдневно се бори со ветерници за потоа неговиот шеф да оди кај министерот, а министерот да се објаснува со криминалците. Се обидовме да се осврнеме на цел тој опсег на општествени неправди во земјата.
А зошто девојка, зошто девојката е онаа која се обидува да донесе правда и да им помогне на тие кои најмногу ги сака? Дали можеби тука најмногу се одразува таа промена на времето, дали жените како такви денеска играат порелевантна улога?
Срдан Голубовиќ: Идејата беше на Иван Кнежевиќ. Тоа е главната промена, иако факт е дека една иста приказна по 20 години сосем нормално е да биде поинаква, ние се трудевме серијата да ги одрази сите промени во општеството и она што е важно, луѓето кои ќе ја гледаат серијата не мора да знаат дека филмот, воопшто, постоел. Серијата има целовитост и еден вид однос кон времето во кое се случува. Мене ми се допадна да биде девојка, размислував за тоа, имено, она што се случи во Србија и на Балканот генерално е дека по војните и после сè, мажите излегоа како уморни, поразени, деморализирани, кастрирани луѓе, па жените ја преземаа улогата да водат сè.
И покрај тоа што однадвор не изгледа така и во балканскиот свет секогаш се чини дека мажот е доминантен, сепак, жените се тука да го чистат тоа некое ѓубре зад тие свои слаби мажи. Во случајот на Соња тоа е еден потполно поразен и уништен татко од војната и од сè што се случувало, а од друга страна е братот кој е потполно инфантилен, неприспособен човек што само паѓа од една грешка во друга и Соња како најмлада, која цел товар на тие дисфункционални мажи го носи на својот грб.
Беше интересно кога одамна гостував во Америка на еден универзитет, каде што се прикажуваше филмот „Стапица“ и по тој повод беше организирана дебата, која не мора да е стриктно врзана за филмот, туку за некои социолошки проблеми. Тогаш еден социолог одржа предавање на тема: „Кастрација на балканскиот маж на примерот на мажите во филмот ‘Стапица’“. Тоа беше изненадување, но тоа се навистина тие мажи кои излегле од војната и кои и понатаму глумат дека се некоја сигурност за семејството и за општеството, а всушност, жените се тие кои како кртици позади ја работат целата работа и го чуваат системот и општеството да не се распаднат потполно.
Што е она во серијата што дава поинаков тон и ја прави приказната целосно различна?
Борис Гргуровиќ: Во 2001 тоа изгледаше поинаку, тоа беше време на оптимизам, време кога си оди Милошевиќ, кога останаа само тие негови отпадоци, тие кримоси со кои човек треба да се пресмета еднаш засекогаш. Но, суштински, во базата кај двата проекта е тој бес што и најобичните луѓе, како и ние, го чувствуваат, тргнувајќи од тоа дека не можеме да собереме пари за сметки, за лекови, дека не можеме на крај да излеземе. А во иста состојба е и полицаецот, и нему платата му е 700 евра, живее со родителите, тој исто го чувствува тој бес, без разлика што е претставник на системот… Сакавме јавно да се направи таа поделба, нема тука добри и лоши луѓе.
Нема, но поразително е како луѓето умеат да се свртат едни против други!?
Борис Гргуровиќ: Но, тоа не е работа на карактерот. Мислам, што е субверзија во сето ова, не е дека некој е лош човек туку дека живееме во систем што до таа мерка нè врти едни против други, живееме во општество кое нè тера секој да гледа само за себе, полна им е устата со зборови за семејството, за љубовта, а реално, неолибералниот капитализам постојано нè турка кон некоја индивидуалност. Општеството така нè раздвојува, сакам да кажам дека тоа не е некој драматуршки трик или шок за публиката, туку тоа беше единствениот логичен исход.
Срдан Голубовиќ: Мислам дека предавството е една од најголемите теми на 21 век, посебно во културите кои ја имаат таа митологија, семејство, јунаштво, тие видови на идеали, кои се само на зборови, а всушност, природно е дека луѓето се исти и кај нас како и секаде во светот, дека изневерувањето на принципите е нормална работа, дури и не мислам дека тоа е преседан. Тоа е навистина некој феномен на општеството, кое е изразито индивидуалистичко и тогаш се наметнува прашањето како од некоја античка драма, која е границата која нема да ја поминеш.
Претпоставувам дека форматот и должината ви даде можност за тоа ликовите и настаните да бидат далеку покомплексни!
Срдан Голубовиќ: Беше сосем логично серијата да има драматургија на долг филм и односите да бидат покомплексни. Во филмот од 2001 тие односи беа поедноставени, таму нема некој психолошки продлабочен однос, бидејќи тој жанр беше вестерн, во кој и инаку односите се многу поедноставни и типски, додека овде беше важно, а имавме и простор, сите тие односи да се развијат и да се влезе длабоко во некое психолошко согледување на луѓето низ тоа општество. И навистина, сите мажи во серијата се ужасни слабаци, со ретки исклучоци, сите имаат некаква кукавичка улога, цело време се удираат во гради дека проблемите ќе ги решат, а кога ќе се појави и најмал проблем бегаат. Тоа нѝ беше важно во серијата, митот за тие мажи да се демистифицира.
Серијата беше готова пред две години, но, како што беше кажано на дебатата, и оваа и други 3-4 серии во Србија сè уште не се прикажани? Што мислите, што се случи, зошто по таа хипер-продукција, зад која застанаа продуцентите од „Фајерфлај“ и српски Телеком, наеднаш како сериите да се ставени во бункер?
Борис Гргуровиќ: Мое мислење е дека не го добија тоа што го сакаа. Кај нас неретко, како и секаде во светот, најгласни и најмногу политички активни се уметниците и мислам дека тоа им пречи, во смисла – ние ви даваме пари, иако тоа се државни пари, а вие се погласно критикувате. Цел дискурс нивен е таков.
Срдан Голубовиќ: Јас мислам дека немаше тука некоја идеја, дека се тргна од тоа нешто вредно да се произведе и направи, а потоа им се случи таа политичка стварност, некои луѓе критички да зборуваат и низ серијата и во јавниот простор. Таа политичка клима што во Србија се случува последниве години не одеше во тој правец, туку во потполно спротивна насока и мислам дека тука дојде до тоа разидување, иако да не беа они се сомневам дека некој друг ќе го препознаеше „Апсолутни сто“ и ќе ја имаше таа идеја, храброст и истрајност да го истурка проектот во таква голема државна компанија како Телеком. Сигурен сум дека „Апсолутни сто“ не би поминал ни на националната телевизија РТС, нема шанси баш поради својата субверзивност, поради провокативноста на темата, дури овде воопшто не ги ни спомнувам друштвените или политички ангажмани на некој од нас.
Но, за жал, сега излегува како да се забранети, дури и ова патување на ваков реномиран фестивал не ви беше одобрено, а факт е дека и Телеком и РТС работат со државни пари!?
Срдан Голубовиќ: РТС е телевизија која ја финансираат сите граѓани, исто како и Телеком, кој е јавно претпријатие, сè се тоа пари на граѓаните, но како што е државата приватизирана, така и сите сегменти на тоа општество се приватизирани. И сето тоа некако се доведува во врска, така што кога ќе добиеш пари на некој конкурс, пари што си ги заслужил со квалитетот на своите проекти и својата досегашна работа, тоа се доживува како некој лично да ти дава и малтене како да те поткупува.
Овде во Карлови Вари ја имавте премиерата, која и за самиот фестивал беше доста значајна, во смисла на враќање на овој телевизиски формат на екранот. Како се случи вашето доаѓање на фестивалот, со оглед на тоа што продуцентот сè уште нема никаков интерес серијата да ја прикаже?
Срдан Голубовиќ: Во Карлови Вари сме дојдени со некоја неофицијална забрана. Ние се договоривме со еден од продуцентите да можеме да ја праќаме серијата на фестивали, бидејќи мислиме дека оваа серија е многу поблиска до структурата на филм отколку на телевизиска серија. Ни беше важно тоа да биде некој голем фестивал, ни беше важно да ја видат некои луѓе и серијата да почне да живее. Кога јавивме дека сме поканети во Карлови Вари, од Телеком немавме никаков официјален одговор, напротив, неофицијално стигна глас дека забрануваат да ја прикажуваме серијата. Ние како автори се договоривме, сепак, да ја прикажеме, без оглед дали ќе не тужат и дали ќе има некои последици, така што тука сме без дозвола на продуцентот.
Би било голема штета серијата да не ја види пошироката публика, бидејќи тоа е одлична серија која фантастично го отсликува времето во кое живееме, не само во Србија, туку во целиот регион!
Срдан Голубовиќ: Секако дека ние ќе се трудиме серијата да ја видат што повеќе луѓе. Но, правото прашање кое се наметнува, е зошто финансираа такви проекти, зошто ја финансираа серијата кога знаеја дека и филмот веќе беше прилично субверзиван, па можеа да претпостават дека и серијата ќе биде таква. Што ќе биде понатаму во Србија и во врска со телевизиското емитување во Европа, на тоа не можеме да влијаеме, но ќе се бориме да се прикажува барем на фестивали, затоа што серијата на најдобар начин може да го промовира српскиот филм и мислам дека силата на оваа серија е тоа што има автентичен филмски јазик и во наративна, и во драматуршка и во визуелна смисла.
На крајот на филмот се случува вистинска кулминација, кога доаѓа извршителката и кога насобраната толпа народ се обидува да го спречи тоа. Овде дознав дека кај вас постои организација „Кров над глава“, која се бори против извршителите и факт е дека таа масовна сцена никого не може да го остави рамнодушен, сцена во која се многу важни луѓето и транспарентите, односно таа некоја борба за достоинствен живот!
Срдан Голубовиќ: Кај нас тој феномен со извршителите и исфрлањето од становите е многу голем. Тоа се случуваше доста често последниве 6-7 години и од тој факт се создаде потребата да се направи таква друштвена активистичка организација „Кров над глава“, за да ги заштити луѓето кои главно се задолжени кај банките и кои на различен начин и должат на државата.
Борис Гргуровиќ: Основен проблем, кој за жал е законски, е што е така направено тие да бидат приватни лица, кои всушност државата ги изнајмува и тука ништо не е случајно. Во што е фората? Банките и крупниот капитал востановиле дека тоа е наше социјалистичко наследство. Овде никој нема пари, но затоа има недвижности, за разлика од една Германија, на пример, каде што 30 проценти од луѓето поседуваат недвижен имот, кај нас 80 проценти од луѓето имаат свои станови во кои живеат и тие сфатија дека ако немаат од каде да им ги наплатат парите, тогаш можат да им ги земат становите. Така, ако должиш 3.000 евра за сметка за струја они ти испраќаат извршител кој ти го зема станот, што чини, на пример, 150.000 евра и го продава за 50.000 евра. Со тие пари плаќаат сè живо и ти на крај станот ќе добиеш 22.000 евра, со други зборови, остануваш на улица.
Сето тоа во филмот е навистина направено многу реалистично. Извршителката е неумолива, особено во нејзините небулозни изјави, а кулминацијата во многу аспекти едноставно е невозможно да се спречи!
Борис Гргуровиќ: Многу ни помогна организацијата „Кров над глава“, тие останаа со нас на снимањето цели три дена за тоа да биде вистинито, да биде точно. Особено што тие аукции за станови, тоа сè е фингирано, најчесто становите ги купуваат нивни роднини и пријатели. Тие ќе закажат аукција, на пример, на 31 декември во 9 часот навечер и ќе го закачат тој повик на некоја правлива табла во судот. Луѓето не го следат тоа и откако ќе ти го земат станот ќе ти дадат известување дека твојот стан е продаден за 50.000 евра. Вие ќе речете дека станот вреди многу повеќе, но тоа била јавна аукција и наводно, никој не понудил повеќе (инаку тој стан го купил синот на извршителката).
Срдан Голубовиќ: За филмот е многу важно работите да бидат реални, да се одвиваат органски, бидејќи низ тие неколку ситни детали ќе ја увериш публиката во вистинитоста, како што и низ неколку ситни детали кои не се вистинити можеш сосема да ја разувериш. Со тие чувствителни ситуации од големо значење е работите да бидат како што се, бидејќи како публика тоа нè уверува дека присуствуваме на нешто што е стварно.
Однесувањето на извршителката беше навистина „убедливо“, но и вознемирувачко, што го наведува човек да се праша, какви се тие луѓе што го работат ова?
Борис Гргуровиќ: Интересно е дека сè е вистинито. Репликите на извршителката ги транскрибирав, гледав разговор со најпознатата извршителка и реченицата што ја повторува, дека процесот на извршување е долг, а колку ќе биде болен зависи само од должникот, е земена од таму. Тоа не го измислив, таа жена монструм седеше во утринска програма и зборуваше со луѓето од организацијата и со човекот кој е исфрлен од својата куќа, и сите оние флоскули што ги изговара, во смисла: „не одлучувам јас, ние работиме по начела, јас сум неутрална“, сето тоа е од таму преземено.
Срдан Голубовиќ: Знаете, сешто луѓето во историјата правеле, од чувар во Аушвиц до овие и вакви работи, што се дури и помалку од тоа… Постои роман на Давид Албахари, „Гец и Маер“, за двајца германски војници кои го возеле камионот во гасна комора. Некои луѓе и тоа го работеле. Но, тие сигурно за себе смислуваат некој механизам, дека е тоа само работа и дека тие се само службеници. Луѓето за себе прават алиби, човекот секогаш има потреба да ги оправда сопствените постапки.
Да ви кажам право, некако овие забрани и неприкажување на сериите, ова ставање во некој вид бункер, ме потсетува на југословенскиот црн бран!?
Срдан Голубовиќ: Ова е полошо. Знаете, таму постоела голема идеја за промоција на културата во странство и тие, всушност, го финансираа црниот бран, кој овде беше забранет. Но, на филмските фестивали тие филмови одеа и освојуваа награди, зборувајќи за една земја која е отворена кон светот и подготвена да ја истрпи критиката на сопствена сметка. Така тоа изгледало од надвор, иако внатре не било така. Додека, овие наши власти сега ја немаат ниту таа ширина, ниту таа свест за да знаат како да се покажат и да се промовираат пред светот.
